Norma PN-EN ISO 6789 - co oznacza dla osoby kupującej klucz dynamometryczny?

Udostępnij:

ISO 6789 to międzynarodowa norma dla ręcznych narzędzi dynamometrycznych, czyli kluczy i śrubokrętów, którą w Polsce przyjęto jako PN-EN ISO 6789. Od 2017 roku składa się z dwóch części: pierwsza określa wymagania wobec narzędzia, jego oznakowanie i dopuszczalną odchyłkę, a druga sposób wzorcowania i obliczania niepewności pomiaru. Dla kupującego najważniejsze są trzy informacje: do jakiego typu i klasy należy klucz, jaką odchyłkę deklaruje producent oraz czy w pudełku jest świadectwo wzorcowania, czy tylko deklaracja zgodności. Ten tekst wyjaśnia, jak czytać te oznaczenia i na co zwrócić uwagę w karcie produktu.

Spis treści

  1. Czym jest norma ISO 6789?
  2. Dwie części normy i co z nich wynika
  3. Typy i klasy narzędzi dynamometrycznych
  4. Jaka odchyłka jest dopuszczalna?
  5. Jakie badania przechodzi klucz?
  6. Deklaracja zgodności a świadectwo wzorcowania
  7. Jak czytać kartę produktu przed zakupem?
  8. Najważniejsze informacje o ISO 6789
  9. Najczęściej zadawane pytania

Czym jest norma ISO 6789?

ISO 6789 opisuje ręczne narzędzia dynamometryczne używane do kontrolowanego dokręcania śrub i nakrętek. Norma określa, jak sprawdza się ich zgodność z deklarowanymi parametrami, jak je oznacza i jak się je wzorcuje. Pierwsze wydanie pojawiło się w 1984 roku, a kolejne rewizje dostosowywały wymagania do rozwoju narzędzi i metod pomiaru. Trzecie wydanie z 2003 roku obowiązywało do 2017 roku, kiedy ISO zastąpiło je dwiema osobnymi częściami.

Oznaczenie PN-EN ISO 6789 oznacza, że normę międzynarodową przyjęto jako normę europejską, a następnie jako Polską Normę. Treść techniczna jest ta sama. Gdy producent pisze w opisie, że klucz jest zgodny z ISO 6789, z DIN EN ISO 6789 lub z PN-EN ISO 6789, chodzi o ten sam dokument w różnych krajowych wydaniach.

Dwie części normy i co z nich wynika

Podział na dwie części porządkuje odpowiedzialność producenta i laboratorium. ISO 6789-1:2017 dotyczy narzędzia jako wyrobu: wymagań, metod badania zgodności konstrukcji i produkcji, oznakowania oraz minimalnych wymagań dla deklaracji zgodności. Jak podaje opis normy w katalogu AFNOR, ta część wprost zastrzega, że nie określa wymagań dla świadectw wzorcowania. Te znajdują się w ISO 6789-2:2017, która opisuje metodę wzorcowania narzędzi i sposób obliczania niepewności pomiaru.

Część normy Czego dotyczy Kogo dotyczy najbardziej Co widzi kupujący
ISO 6789-1:2017 klasyfikacja, dopuszczalna odchyłka, badania zgodności, oznakowanie, deklaracja zgodności producent narzędzia oznaczenia na kluczu, deklarowaną odchyłkę, deklarację lub protokół producenta
ISO 6789-2:2017 sposób wzorcowania, obliczanie niepewności, treść świadectwa wzorcowania laboratorium wzorcujące i użytkownik świadectwo wzorcowania z wynikami i niepewnością

Typy i klasy narzędzi dynamometrycznych

Norma dzieli narzędzia na dwa typy. Typ I to narzędzia wskazujące, które pokazują przyłożony moment na skali, tarczy lub wyświetlaczu. Typ II to narzędzia nastawne, które po osiągnięciu ustawionej wartości dają sygnał, np. kliknięcie lub załamanie rękojeści. W każdym typie wyróżnia się klasy według budowy narzędzia.

Typ I: narzędzia wskazujące

  • klasa A: klucz z prętem skrętnym lub zginanym i wskazówką;
  • klasa B: klucz ze sztywną obudową i skalą, tarczą zegarową lub wyświetlaczem;
  • klasa C: klucz ze sztywną obudową i elektronicznym pomiarem;
  • klasa D: śrubokręt ze skalą, tarczą lub wyświetlaczem;
  • klasa E: śrubokręt z elektronicznym pomiarem.

Typ II: narzędzia nastawne

  • klasa A: klucz nastawny ze skalą, czyli większość popularnych kluczy klikowych i łamanych;
  • klasa B: klucz o stałej nastawie, ustawiony fabrycznie lub w serwisie na jedną wartość;
  • klasa C: klucz nastawny bez skali, ustawiany na przyrządzie kontrolnym;
  • klasa D: śrubokręt nastawny ze skalą;
  • klasa E: śrubokręt o stałej nastawie;
  • klasa F: śrubokręt nastawny bez skali;
  • klasa G: klucz z prętem zginanym, nastawny ze skalą.

Klasa ma praktyczne znaczenie. Od niej zależy dopuszczalna odchyłka, liczba pomiarów przy wzorcowaniu i to, czy narzędzie sprawdza się w całym zakresie, czy tylko przy jednej wartości. Klucz o stałej nastawie sprawdza się na linii montażowej przy jednym połączeniu, ale nie nada się do warsztatu, w którym każda śruba ma inną wartość.

Jaka odchyłka jest dopuszczalna?

Wydanie z 2017 roku zastąpiło dawne określenie dokładności pojęciem maksymalnej dopuszczalnej odchyłki. Opracowanie producenta narzędzi Norbar, przygotowane przy wprowadzaniu nowych części normy, wyjaśnia, że norma definiuje graniczne wartości 4% i 6%, a producenci mogą deklarować mniejszą odchyłkę, jeśli spełniają wynikające z tego wymagania, w tym dotyczące urządzenia pomiarowego użytego do certyfikacji.

Narzędzie nastawne (typ II) Maksymalny moment do 10 Nm Maksymalny moment powyżej 10 Nm
Klucze klasy A i B (ze skalą i o stałej nastawie) ±6% ±4%
Klucze klasy C (bez skali) ±6% ±4%
Śrubokręty klas D, E i F oraz klucze klasy G ±6% ±6%

Odchyłkę liczy się względem wartości nastawionej, a nie względem maksimum skali. Klucz klasy A o zakresie 40-200 Nm ustawiony na 100 Nm może więc dać od 96 do 104 Nm. W kartach produktów spotyka się też deklaracje ±3%, np. przy droższych kluczach warsztatowych. Taka wartość oznacza, że producent przyjął węższą granicę, niż wymaga norma, i musi ją potwierdzić odpowiednio dokładnym stanowiskiem pomiarowym.

Dlaczego odchyłka dotyczy tylko części zakresu?

Pomiary przy wzorcowaniu wykonuje się w punktach odpowiadających 20%, 60% i 100% maksymalnego momentu narzędzia. Poniżej 20% zakresu producent nie gwarantuje deklarowanej odchyłki. Dlatego klucz 40-200 Nm nie nadaje się do śrub 10 Nm, nawet jeśli fizycznie da się ustawić na nim tak niską wartość. W kartach katalogowych producenci zaznaczają, że gwarantowana dokładność obowiązuje od skalibrowanego zakresu według DIN EN ISO 6789.

Jakie badania przechodzi klucz?

Norma przewiduje kilka rodzajów badań. Część z nich wykonuje się na wzorach konstrukcyjnych, a część na każdym egzemplarzu przed sprzedażą lub przy wzorcowaniu. Najważniejsze z nich to:

  • pomiar odchyłki w trzech punktach zakresu, po trzech obciążeniach wstępnych przy wartości maksymalnej, z pięcioma rejestrowanymi pomiarami w każdym punkcie dla większości klas i dziesięcioma dla klas bez skali;
  • próba przeciążenia, w której narzędzie obciąża się powyżej maksymalnego momentu, typowo do 125% wartości maksymalnej, i sprawdza, czy zachowało parametry;
  • próba trwałości obejmująca 5000 cykli pracy, po których narzędzie nadal musi mieścić się w dopuszczalnej odchyłce;
  • ocena wpływu zmian geometrii, np. przedłużonych rękojeści i głowic przegubowych, którą dodano w wydaniu z 2017 roku.

Z próby trwałości wynika domyślny okres między wzorcowaniami: 12 miesięcy lub 5000 cykli, zależnie od tego, co nastąpi wcześniej. Okres liczy się od pierwszego użycia klucza przez użytkownika. Wzorcowanie trzeba powtórzyć wcześniej, jeśli narzędzie zostało przeciążone, naprawione lub niewłaściwie potraktowane.

Deklaracja zgodności a świadectwo wzorcowania

W pudełku z kluczem można znaleźć różne dokumenty i warto rozumieć, czym się różnią. Deklaracja zgodności lub protokół kontroli producenta potwierdza, że egzemplarz został sprawdzony według ISO 6789-1 i mieści się w deklarowanej odchyłce. To wystarcza większości użytkowników prywatnych i wielu warsztatów.

Świadectwo wzorcowania według ISO 6789-2 zawiera wyniki pomiarów w poszczególnych punktach i niepewność pomiaru, a wystawia je laboratorium. Firmy pracujące według systemów jakości, w lotnictwie, w przemyśle motoryzacyjnym czy w energetyce, zwykle wymagają świadectwa z laboratorium akredytowanego. W Polsce akredytację laboratoriom wzorcującym nadaje Polskie Centrum Akredytacji, a laboratoria działają według normy PN-EN ISO/IEC 17025.

Jak czytać kartę produktu przed zakupem?

Zapis o zgodności z ISO 6789 to dopiero początek. Sprawdź w karcie produktu i na samym kluczu:

  1. Wydanie normy. Zapis ISO 6789-1:2017 oznacza zgodność z obecnymi wymaganiami. Starsze oznaczenie ISO 6789:2003 dotyczy wycofanego wydania.
  2. Typ i klasę. Klucz klikowy do warsztatu to zwykle typ II, klasa A.
  3. Deklarowaną odchyłkę. ±4% to granica normy powyżej 10 Nm, ±3% to deklaracja węższa od normy.
  4. Zakres pomiarowy. Twoje typowe wartości powinny wypadać powyżej 20% maksimum, najlepiej w środku skali.
  5. Kierunek dokręcania. Norma wymaga oznaczenia kierunku. Klucz mierzący tylko w prawo nie nadaje się do gwintów lewych.
  6. Dołączony dokument. Deklaracja lub protokół producenta, a w razie potrzeby świadectwo wzorcowania z numerem seryjnym klucza.

Oznaczenia na korpusie klucza, takie jak jednostki, kierunek i zakres, omawia tekst co oznaczają symbole na kluczu dynamometrycznym. Z kolei o tym, gdzie precyzja ma największe znaczenie, przeczytasz w artykule dokładność kluczy dynamometrycznych.

Najważniejsze informacje o ISO 6789

Norma ISO 6789 w wydaniu z 2017 roku ma dwie części: wymagania dla narzędzia i zasady jego wzorcowania. Dla kluczy nastawnych ze skalą powyżej 10 Nm dopuszczalna odchyłka wynosi ±4%, do 10 Nm ±6%, a dla śrubokrętów ±6%. Odchyłkę sprawdza się w punktach 20%, 60% i 100% zakresu, a domyślny okres między wzorcowaniami to 12 miesięcy lub 5000 cykli. Kupując klucz, sprawdź wydanie normy, klasę, zakres i rodzaj dołączonego dokumentu.

Na narzedzia-dynamometryczne.pl w dziale Jak kupić znajdziesz poradniki o wyborze typu klucza, zakresu momentu i śrubokrętów dynamometrycznych. Przejrzyj je, zanim porównasz konkretne modele.

Najczęściej zadawane pytania

Co oznacza ISO 6789 na kluczu dynamometrycznym?

Oznacza, że producent deklaruje zgodność klucza z międzynarodową normą dla ręcznych narzędzi dynamometrycznych. Norma określa dopuszczalną odchyłkę, oznakowanie, badania i sposób wzorcowania narzędzia.

Jaka jest różnica między ISO 6789-1 a ISO 6789-2?

ISO 6789-1:2017 dotyczy wymagań wobec narzędzia, jego badań, oznakowania i deklaracji zgodności. ISO 6789-2:2017 opisuje wzorcowanie, obliczanie niepewności pomiaru i treść świadectwa wzorcowania.

Jaką dokładność musi mieć klucz według ISO 6789?

Dla kluczy nastawnych ze skalą norma dopuszcza ±4% powyżej 10 Nm i ±6% do 10 Nm. Dla śrubokrętów dynamometrycznych granica wynosi ±6%. Producent może deklarować węższą odchyłkę, np. ±3%.

Jak często wzorcować klucz według ISO 6789?

Domyślnie co 12 miesięcy lub co 5000 cykli, zależnie od tego, co nastąpi wcześniej, licząc od pierwszego użycia. Wcześniej, jeśli klucz został przeciążony, naprawiony lub upuszczony.

Czy certyfikat w pudełku to świadectwo wzorcowania?

Nie zawsze. Często jest to deklaracja zgodności lub protokół kontroli producenta według ISO 6789-1. Świadectwo wzorcowania według ISO 6789-2 zawiera wyniki pomiarów i niepewność, a wystawia je laboratorium.

Warte uwagi

Jak wybrać odpowiednie narzędzie...

Wybór narzędzia dynamometrycznego może wydawać się prosty, ale wymaga on zrozumienia kilku istotnych aspektów oraz dopasowania do specyficznych potrzeb i zadań. Jakie narzędzie do jakiej...

O nas

Blog narzedzia-dynamometryczne.pl dostarcza informacji o narzędziach do precyzyjnego dokręcania, takich jak klucze dynamometryczne. Znajdziesz tu porady dotyczące ich wyboru, użytkowania i konserwacji, skierowane głównie do profesjonalistów z branży motoryzacyjnej i przemysłowej.